iSUPPORT, een beweging die zich inzet voor het welbevinden van kinderen in de zorg, lanceert vandaag de ‘Rights-based standards’ voor medische procedures bij kinderen. Deze internationale standaard beschrijft hoe medische procedures er uit zien als de belangen en rechten van het kind centraal staan. iSUPPORT roept zorgprofessionals in de hele wereld op te gaan werken volgens de standaard.

Aan de Rights-based standards is twee jaar gewerkt door iSUPPORT, een internationale groep vooraanstaande zorgprofessionals, wetenschappers, jongeren, ouders en andere professionals onder leiding van professor Lucy Bray van de Edge Hill University in het Verenigd Koninkrijk.

Ook Kind & Ziekenhuis en PROSA kenniscentrum hebben bijgedragen aan de totstandkoming van de standaard. De lancering vindt vandaag plaats tijdens een bijeenkomst van het Nordic Network for Children’s rights and needs in health care in Zweden.

“We willen bereiken dat het welbevinden van kinderen en jongeren centraal staat bij iedere beslissing over een medische procedure”

Doel is dat wereldwijd de belangen en rechten van kinderen en jongeren voorop komen te staan bij medische procedures. Dat betekent onder meer het voorkomen van angst, pijn en trauma’s en het bewerkstelligen van vertrouwen. Het gaat om procedures als bloedprikken, vaccinaties, een infuus aanleggen, het toedienen van medicijnen of het maken van een CT-scan.

“Met de standaard willen we bereiken dat het lichamelijke, emotionele en psychologische welbevinden van kinderen en jongeren centraal staat bij iedere beslissing over een medische procedure”, aldus het statement van iSUPPORT bij de lancering.

Leidraad voor goede procedurele zorg

De standaard bestaat uit een set documenten die omschrijven hoe de zorg bij procedures eruit ziet als het welbevinden en de rechten van het kind centraal staan. De documenten bevatten ook oproepen, onder meer van kinderen en jongeren, om volgens de standaard te gaan werken. Zorgprofessionals kunnen de documenten gebruiken als leidraad voor het inrichten van goede, op het welbevinden van het kind gerichte procedurele zorg.

Twee van de zes Rights-based standards documenten

Nederlandse versie Rights-based standards

Kind en Ziekenhuis en PROSA Kenniscentrum gaan de komende tijd in samenwerking met iSUPPORT werken aan Nederlandse versies van de Rights-based standards-documenten.

Naar de Rights-based standards-documenten

Naar de website van iSUPPORT

Procedurele comfortzorg in het Amalia kinderziekenhuis

In het Amalia kinderziekenhuis in Nijmegen kunnen kinderen medische procedures met vertrouwen tegemoet zien. Een zeer gedreven procedureel sedatieteam weet steeds beter hoe ze handelingen als bloedafname of een katheter plaatsen bij een kind zo comfortabel mogelijk kunnen laten verlopen. Steeds meer kinderen lopen na afloop vrolijk het ziekenhuis weer uit.

Als ze in het Amalia bloed bij je afnemen of een infuus plaatsen, krijg je in principe eerst verdovende crème op je arm. Dan kun je even iets leuks gaan doen, want het werkt pas over een uur. Vroeger kon het gebeuren dat je geprikt werd op een moment dat jij er nog niet klaar voor was. Maar nu begrijpen alle zorgverleners in het ziekenhuis dat jij dan nog angstiger wordt en zelfs een trauma kunt oplopen. Denkt een drukke collega daar even niet aan, dan zegt de medisch pedagogisch zorgverlener nu dat jullie nog aan het voorbereiden zijn. Hij of zij komt dan later terug.

Niet meer ‘op de tanden bijten’

Zo werkt het inmiddels bij medische procedures in het Amalia. Het oude denken, zoals het procedureel sedatieteam het noemt, is afgeschaft: het idee dat procedures nu eenmaal moeten gebeuren en dat het kind maar even op de tanden moet bijten. In plaats daarvan vraagt het team zich nu steeds van tevoren af: hoe kunnen we deze procedure bij dit kind op dit moment zo comfortabel mogelijk laten verlopen.

Daarvoor heeft het team inmiddels een rijk palet aan middelen en methodes. Zoals verdovende crème, afleiding, sedatie met lachgas en een virtual reality bril. Therapeutische communicatie is de norm: door helpend of positief taalgebruik ervaart het kind minder angst, pijn en stress.

Zo wordt er niet meer gesproken over prikken of naalden. Ook krijgen ouders het verzoek positieve taal te gebruiken, voorafgaand aan de ingreep en na afloop thuis. Het team vertaalde de scripts in de virtual reality bril zelf naar comfort scripts in helpende taal in het Nederlands.

Procedureel comfort op maat

Maar het belangrijkste instrument is het procedureel sedatieteam zelf, dat op twee dagdelen in de week comfortzorg rond medische procedures bij kinderen uitvoert. Het team is multidisciplinair en bestaat uit drie physician assistants kindergeneeskunde, drie physician assistants anesthesiologie, zes kinderverpleegkundigen, twee medisch pedagogisch zorgverleners, een kinderarts en een kinderanesthesioloog.

“Als je procedureel comfort op maat wilt bieden, heb je al deze disciplines nodig”, zegt kinderanesthesioloog Mila Leeuwerik. “De kracht van ons team is dat de leden elkaar aanvullen en volledig op elkaar zijn ingespeeld.”

Het team voert niet alleen de comfortzorg uit, maar draagt ook zorg voor de ontwikkeling en organisatie ervan en het verspreiden van de visie in het hele kinderziekenhuis. Dat proces begon ongeveer vier jaar geleden, vertelt kinderarts Lonneke Aarts.

“Kinderen hebben nu tijdens de procedure weer controle over de situatie”

“Toen hebben we hier in het Amalia tegen elkaar gezegd: dwang bij medische procedures bij kinderen, dat moeten we niet meer willen. Vanaf dat moment zijn we als team gaan zoeken naar manieren om procedures bij elk kind zo comfortabel mogelijk te laten verlopen, zonder te hoeven terugvallen op algehele narcose. Dat proces gaat nog steeds door. Hoe meer mogelijkheden je hebt, hoe gerichter je kunt kijken wat het beste bij elk kind past.”

“Bij dwang neem je het kind zijn zelfredzaamheid af”, zegt kinderverpleegkundige Carolien Thijs. “De zorgverleners bepalen dan wat er gebeurt. Dat kan leiden tot angst, stress en wantrouwen. De grote verandering is dat we de medische procedure nu samen met het kind doen. We nemen de controle niet meer volledig over.”

Inmiddels heeft het team een aantal werkprocessen opgezet om de comfortzorg zo goed mogelijk te laten verlopen. Het team bedenkt zelf eerst per kind en per procedure een plan van aanpak op maat. Lonneke Aarts en Mila Leeuwerik zijn daarbij op consultatiebasis beschikbaar.

Vertrouwd met het nieuwe denken

Voor de zekerheid is er behalve een plan A ook een plan B en een plan C. Vooraf heeft het team telefonisch contact met de ouders om informatie te verzamelen voor het plan en om ouders en kind goed voor te bereiden. Verder verzorgt het team scholing en instructies over comfortzorg voor collega’s. Aanvragers van een medische procedure onder sedatie vinden alle info en de aanvraagprocedure eenvoudig op het intranet.

Zo raken collega-zorgverleners in het Amalia, van medisch specialist tot vrijwilliger, vanzelf meer en meer vertrouwd met het nieuwe denken over medische procedures bij kinderen. Dat is ook nodig, zegt Lonneke Aarts.

“De kern van de nieuwe mindset is dat procedureel comfort altijd voorop staat, en niet de procedure. Dat betekent bijvoorbeeld dat je je als zorgverlener afvraagt of de procedure echt nodig is als een angstig kind weerstand blijft bieden. En dat je soms zelfs besluit om ervan af te zien, of een andere manier verzint om dezelfde informatie te krijgen. Ik zie die bereidheid bij steeds meer collega’s terug.”

En dat is bijzonder, zegt physician assistant kindergeneeskunde Philip van Haren. Want de druk om een procedure op het geplande moment uit te voeren is hoog.

Grote beslissing

“De wachtlijsten voor een MRI-scan bijvoorbeeld zijn best lang. Als een kind op het laatste moment toch absoluut niet geprikt wil worden voor het infuus met de contrastvloeistof, dan is het een grote beslissing om de procedure af te blazen. Toch zie je dat nu gebeuren.”

Hetzelfde geldt voor het smeren van verdovende crème op de poli kindergeneeskunde. Dat werd voorheen gezien als een hoop gedoe: het kostte veel tijd en het paste niet in het schema van de zorgverleners. “Maar nu is het helemaal omarmd.”

De druk om de medische procedure voorrang te geven kan ook van ouders komen, aldus Philip van Haren. “Dan zeggen zij: wij zijn er nu, we hebben nu tijd. Je moet dan goed uitleggen wat comfortzorg inhoudt en waarom het belangrijk is.”

“Comfortzorg is geen trucje, het vereist een goede organisatie en de juiste middelen”

In ziekenhuizen die nog niet zo ver zijn met comfortzorg, kan het voorkomen dat ouders juist boos worden als een procedure pijn doet bij een kind. Philip van Haren benadrukt dat steeds meer ziekenhuizen gelukkig aandacht hebben voor procedurele comfortzorg. Het betekent wel echt een nieuwe manier van werken, zegt hij.

“Als zorgverlener kun je niet zomaar beginnen met comfortzorg. Sedatie bijvoorbeeld is niet veilig als je geen compleet team klaar hebt staan en voldoende back-up geregeld hebt. Comfortzorg is geen trucje, het vereist een goede organisatie, de juiste middelen en een uitgebreide voorbereiding.”

Een uitzondering is het invoeren van helpend taalgebruik, zegt Philip van Haaren. “Dat is zo sterk en tegelijk zo makkelijk als je het eenmaal door hebt. Dat kan elk ziekenhuis in Nederland na een korte scholing gewoon invoeren.”

Nog lang niet tevreden

Het procedureel sedatieteam is trots op wat het tot nu toe tot stand heeft gebracht, maar is nog lang niet tevreden. “We zijn als team nu nog maar op twee dagdelen per week beschikbaar voor uitgebreide comfortzorg”, zegt Aafke Huitink-Verhoeven, physician assistant anesthesiologie. “Het mooiste zou zijn als we de hele week breed ingezet kunnen worden voor procedures zonder angst of pijn.”

Ook zou het team graag al het verzorgend personeel willen scholen in helpend taalgebruik en de SEH in staat willen stellen om meer comfortzorg te bieden aan kinderen. “Zo waaieren we steeds meer uit”, zegt Lonneke Aarts.

Volwassenzorg

En ja, de comfortzorg die kinderen nu krijgen, gun je ook volwassenen, zegt het team. Het gebruik van verdovende crème bijvoorbeeld zou heel goed standaard toegepast kunnen worden in de volwassenzorg als daar behoefte aan is. Toch staat comfortzorg daar nog in de kinderschoenen.

Medisch pedagogisch zorgverlener Eefke Heeres: “Wat dat betreft kunnen wij voor kinderen die naar de volwassenzorg overgaan nog veel betekenen. Jongeren met een chronische aandoening die nu vaste klant zijn van het sedatieprogramma, wil je eigenlijk klaarstomen om het weer zelf te durven en te kunnen, zonder sedatie. Het zou mooi zijn als we ze hun zelfredzaamheid weer kunnen teruggeven.”

Anderzijds wil je de transitie naar volwassenzorg ook op het gebied van bijvoorbeeld sedatie vloeiend laten verlopen, aldus Eefke Heeres. “Nu houdt de comfortzorg nog abrupt op voor hen.”

Gedrevenheid

Aan motivatie, energie en gedrevenheid heeft het team in ieder geval geen gebrek. De bron daarvan: het enorme verschil tussen een angstig kind en een kind dat zich comfortabel voelt. “Daar doe je het voor, je ziet gewoon hoe goed het werkt”, zegt kinderverpleegkundige Carolien Thijs.

“Het verschil met vroeger is dat kinderen tijdens de procedure weer controle hebben over de situatie. We zien regelmatig dat kinderen daardoor zoveel zelfvertrouwen krijgen dat we bijvoorbeeld de sedatie kunnen afbouwen. Zo trots als ze dan zijn! Fantastisch om te zien.”

Kind & Ziekenhuis door journalist Pieter Hoogesteijn

Kind & Ziekenhuis werkt samen met het PROSA Kenniscentrum voor procedureel comfort en de Stichting Charlie Braveheart in het project Voorkomen van pijn, angst en dwang in de medische kindzorg.

Lees ook:
Artikel “Pijn en angst vermijden bij kinderen moet net zo’n belangrijk doel zijn als de medische verrichting zelf”

De folder Helpend taalgebruik is nu ook beschikbaar voor ouders van Oekraïense kinderen die een medische of paramedische procedure moeten ondergaan. In de folder lezen ouders in hun eigen taal hoe ze met positieve woorden angst en pijn bij hun kind kunnen verminderen.

De folder leert ouders met welke gesprekken ze hun kind helpen (afleiding, positief taalgebruik) en met welke woorden juist niet (praten over pijn, waarschuwen voor een prik). Zo kunnen ze hun kind ondersteunen tijdens en na procedures zoals bloedprikken, een vaccinatie, het aanbrengen van een infuus of tandartsbezoek.

De vertaling in het Oekraïens is een initiatief van Skills4Comfort, het trainingscentrum voor zorgverleners in praktische vaardigheden om angst, pijn en stress bij patiënten te verminderen.

Praktische tips

De folder Helpend taalgebruik geeft ouders eenvoudige en praktische tips en is ook beschikbaar in het Nederlands, Engels, Arabisch en Turks. Het is een product van Kind & Ziekenhuis, Skills4Comfort, kenniscentrum PROSA en de stichting Charlie Braveheart.

Skills4comfort heeft voor Oekraïense vluchtelingen (kinderen en volwassenen) ook de website voice4comfort.com opgezet met gratis luisteroefeningen in de eigen taal. De oefeningen helpen om beter om te gaan met gevoelens van angst en stress. Ook zijn er luisteroefeningen die helpen om beter te slapen.

Meer info

Naar de folder Helpend taalgebruik, ondersteuning bij medische procedures (in 5 talen):
kindenziekenhuis.nl/traumavrijekindzorg

Naar voice4comfort.com, website met luisteroefeningen voor Oekraïense vluchtelingen:
voice4comfort.com

Stichting Kind & Ziekenhuis, Skills4Comfort en Stichting PROSA werken samen aan traumavrije kindzorg in samenwerking met de stichting Charlie Braveheart.

Hoe het medisch pedagogisch zorgteam positief taalgebruik ziekenhuisbreed op de kaart zet

Kindzorg zonder angst of pijn. Hoe kun je dat als medisch pedagogisch zorgteam introduceren in je eigen ziekenhuis? In Enschede gingen Hanneke Heinen, Maaike Labee en hun teamgenoten concreet aan de slag. Resultaat: ze wonnen steeds meer collega-zorgverleners voor het idee dat positief taalgebruik goed werkt tegen angst en pijn tijdens medische procedures. Hoe pakten ze dat aan?

Hanneke en Maaike begonnen met hun eigen zichtbaarheid en die van hun collega’s. Veel zorgprofessionals in ziekenhuis Medisch Spectrum Twente wisten nog niet wat medisch pedagogisch zorgverleners doen en hoe zij kind en gezin ondersteunen. In overleg met onder anderen hun teammanager en de afdeling communicatie bedachten Hanneke en Maaike hoe ze het medisch pedagogisch zorgteam beter op de kaart konden zetten. Dat werd een campagne met posters in het hele ziekenhuis, waarop Hanneke en Maaike een belangrijke boodschap aan hun collega-zorgverleners uitdroegen.

…Medisch pedagogisch zorgverleners

Hanneke Heinen en Maaike Labee

op hun eigen posters…

Positief taalgebruik

Die boodschap werd: ‘Positieve woorden maken het verschil’. Ze kozen voor dit thema omdat er landelijk in de ziekenhuizen steeds meer aandacht is voor positieve suggestie via onder meer focustaal en hypnose. Daardoor wisten ze: je kunt winst boeken als je collega-zorgprofessionals bewust maakt van de positieve en negatieve impact van taal op kinderen. Behalve via posters probeerden ze ook via blogs op het intranet en posts op social media aandacht voor het onderwerp te krijgen. Met als doel dat steeds meer zorgcollega’s de boodschap zouden uitdragen.

Bevlogen lezing

De poster- en mediacampagne zorgde voor meer bekendheid en belangstelling voor positief taalgebruik. Hanneke en Maaike en hun team besloten daarom een minisymposium over het thema niet alleen voor de afdeling kindergeneeskunde te organiseren, zoals aanvankelijk de bedoeling was, maar voor het hele ziekenhuis. De animo was groot, ook bij disciplines als oncologie en oogheelkunde en bij de cliëntenraad.

Voor een vol auditorium gaf verpleegkundige en psychosociaal therapeut Carla Frankenhuis, onder andere van Skills4Comfort, een bevlogen lezing over wat je met woorden kunt bereiken. Na afloop gaven de deelnemers aan zich nu te realiseren dat ze onbewust negatieve taal gebruiken. Dat je kinderen kunt ondersteunen door juist positieve woorden te gebruiken had ze enthousiast gemaakt.

Trainingen aan zorgverleners

Het symposium legde een goede basis voor ziekenhuisbrede implementatie van positief taalgebruik. Hanneke, Maaike en hun collega medisch pedagogisch zorgverleners organiseerden eerst themaweken voor de kinder- en tienerafdeling en de kinderpoli. Met onder meer mailings over hoe je positief taalgebruik kunt inzetten bij medische procedures, bij pijn, bij het voorlichten van ouders en bij het voorbereiden van kinderen.

Daarna gaven ze trainingen aan zorgverleners van afdelingen die samenwerken met de afdelingen kindergeneeskunde. Ook werden ze door andere disciplines in het ziekenhuis gevraagd workshops te geven. Mede dankzij de poster- en mediacampagne en het mini-symposium waren de medisch pedagogische zorgverleners zichtbaarder geworden in het ziekenhuis. Waardoor zorgcollega’s uit het hele ziekenhuis ze makkelijker wisten te vinden met vragen rondom stressreductie.

…Een waaier met positief taalgebruik…

En zo verspreidde de boodschap over positief taalgebruik zich steeds meer over het ziekenhuis. Om hun collega-zorgverleners nog meer te ondersteunen, ontwikkelden Hanneke, Maaike en hun collega’s tal van hulpmiddelen. Zoals:

• Ludieke filmpjes die laten zien hoe het wel en niet moet
• Een waaier met positief taalgebruik (voor bijvoorbeeld in de koffiecorner en de artsenkamer)
• Digitale lijstjes met do’s en don’ts in taalgebruik
• Kleine roze olifantjes als visuele teaser van de kracht van taal, die overal op de afdeling opdoken, tot in de wc aan toe
• Een zogenaamde klets-pot: een blik waar collega’s briefjes met opmerkingen, vragen of lastige casuïstiek rond positief taalgebruik konden stoppen

….De klets-pot over positief taalgebruik…

Al deze attributen zorgden ervoor dat het onderwerp continu in beeld kwam en bleef bij de collega-zorgverleners. De inhoud van de klets-pot leverde waardevolle feedback op, die kon worden besproken in evaluatie- en terugkoppelsessies.

Mooie ontwikkeling

Het medisch pedagogisch team streeft ernaar, in de woorden van Hanneke en Maaike, dat iedereen dezelfde taal spreekt. Ze vinden dat ze goed op weg zijn: “We hebben echt nog niet het hele ziekenhuis mee. Maar op de kinder- en tienerafdeling en de kinderpoli hanteert iedereen positief taalgebruik en weet men waarom we dit inzetten. Daar zijn we heel blij mee, die missie is alvast geslaagd.”

Nu de rest van het ziekenhuis nog. Onder meer nieuwe collega’s vormen nog een uitdaging, aldus Hanneke en Maaike. Maar ze krijgen steeds meer hulp. “Vorige week nam een arts zelf contact met ons op met de vraag of we voor de nieuwe instroom een opfriscursus kunnen organiseren. Zo zie je dat ook anderen zich gaan inzetten voor het spreken van dezelfde taal. Een mooie ontwikkeling!”

Meer info

Naar artikel ‘Positief taalgebruik werkt goed tegen angst en pijn’

Naar de folder ‘Helpend taalgebruik’ voor ouders (in 4 talen)

Naar alle tools en voorlichtingsmatarialen over angst- en pijnvrije kindzorg van Kind & Ziekenhuis

Stichting Kind en Ziekenhuis werkt intensief aan kindzorg zonder pijn en angst in het project Voorkomen van pijn, angst en dwang in de medische kindzorg. Het richt zich op het genereren van bewustzijn voor het onderwerp en het ontwikkelen van tools voor kinderen, ouders en zorgprofessionals. Kind & Zieken huis werkt hierin samen met het PROSA-kenniscentrum en de Stichting Charlie Braveheart.

Deze vrolijke video is speciaal gemaakt voor kinderen om samen met hun ouders te leren hoe pijn werkt.

Hoe je meer controle kunt hebben over pijn, je lichaam en je ervaring tijdens medische procedures, zoals vaccineren of bloed afnemen. In de video worden veel tips gegeven hoe een kind zichzelf kan helpen en ouders daarbij kunnen ondersteunen.

De video is gemaakt door Charlie Braveheart stichting in samenwerking met skills4 comfort.

Er is een nieuw speciaal kindvriendelijk bloedafnamepunt op de kinderpolikliniek in het IJsselland Ziekenhuis gestart. Met gerichte begeleiding en afleiding door een medisch pedagogisch zorgverlener dragen we er zorg voor dat kinderen bloedafname als minder angstig ervaren. Alle kinderen vanaf 6 maanden tot 18 jaar kunnen van deze extra service gebruik maken. Dit kan iedere week op vrijdagmiddag tussen 13.00 – 16.00 uur, op afspraak.

Een bloedafname kan voor kinderen een stressvolle ervaring zijn. Door een kindvriendelijke omgeving kunnen zij beter omgaan met de spanning en onzekerheid die dit met zich mee kan brengen. Daarom is op de poli Kindergeneeskunde een nieuw spreekuur in een bijzondere kamer ingericht. Op het speciale spreekuur wordt meer tijd ingepland en is er meer aandacht voor zowel het kind als de ouder of verzorger. We maken op de polikliniek gebruik van verschillende afleidingsmaterialen en (ontspannings-)technieken en het taalgebruik wordt aangepast (comfort talk).

Van te voren kan worden gekozen voor het gebruik van verdovende Emlazalf. Dit zorgt ervoor dat het kind de bloedafname minder voelt. De huisarts kan de zalf voorschrijven die thuis wordt aangebracht, minimaal 1 uur voor de bloedafname. Een andere optie is de Emlapleister. Deze pleister kan van te voren worden afgehaald bij de kinderpolikliniek in het IJsselland Ziekenhuis. Ook hier is de minimale inwerktijd 1 uur. Op de website staat een filmpje over het gebruik van de pleister.

Het IJsselland gaat tevens werken met een ziekenhuispaspoort. Hierin kunnen kinderen tot op zekere hoogte hun wensen aangeven. Daarnaast kan de ouder, indien gewenst, van tevoren de werkwijze met de medisch pedagogisch zorgverlener bespreken. Alle kinderen zijn welkom, de medisch pedagogische zorgt voor passende begeleiding voor ieder kind.

Uiteraard kunnen kinderen ook nog gewoon gebruik maken van de kortere afspraakmogelijkheid op het algemeen afnamelaboratorium. Ook hier is een speciale kinderplaats.

Dit initiatief is mogelijk gemaakt i.s.m. de Lionsclub Capelle IJsselrijck en de Stichting Vrienden van het IJsselland Ziekenhuis.

Bron: IJsselland Ziekenhuis